چه ویژگی های فرهنگی طبیعی متفاوتی وجوددارد که منطقه شمارا شاخص میکند؟

آداب و رسوم مردم استان :


فرهنگ امری اکتسابی است که باید به هر نسل آموخته شود . در همه ی جوامع آموزش فرهنگ به نسل جدید ، با انتقال سنت ها ، ارزش ها ، باورها و اعتقادات انجام می گیرد که ضمن حفظ بقای آن جامعه ، به بازسازی و تغییر آن نیز می پردازند . عمومی ترین تعریف از فرهنگ ، عبارت است از : نحوه و روش زندگی هر قوم و گروه که برای رفع نیازهای اساسی و نظم بخشیدن به زندگی اجتماعی خود ، بر می گزیند . هر جامعه از طریق فرهنگ ، خود را از دیگر جوامع متمایز می کند و به هویت خود و افراد جامعه ، شکل می دهد .
فرهنگ ، مجموعه ی متنوعی است از عناصر غیر مادی ( همه چیزهایی که به طور مستقیم از طریق حواس قابل شناخت نیست ) شامل : ارزش ها ، هنجارها ، نمادها و ...
با توجه به وسعت و گستردگی فرهنگ ، سعی بر آن است که بخشی از آن ، با عنوان � فرهنگ عامه � استان مورد بررسی قرار گیرند . در هر جامعه ای ، ادبیاتی نانوشته وجود دارد که به طور شفاهی ، سینه به سینه و طی قرن ها از پیشینیان به آیندگان انتقال می یابد .
ضرب المثل ها ، ترانه ها ، لالایی ها ، افسانه ها و رفتارهایی چون شیوه ی غذا خوردن ، لباس پوشیدن ، برگزاری جشن ها و سوگواری ها ، عناصر تشکیل دهنده ی فرهنگ عامه اند .
در گوشه و کنار استان ما نیز آداب و روم متنوع و بسیار جالبی وجود دارد که ما همه علاقه مندیم بدانیم مردم در شهر و روستاهای استان ما چگونه زندگی می کنند .


زبان ، گویش و لهجه :


امروزه در جهان ، گویش ها و لهجه های محلی بیانگر هویت و اصالت بومی مردم هر منطقه است که به تدریج به دلایل مختلفی از جمله استفاده از وسایل ارتباط جمعی و غلبه ی زبان های رسمی داخلی و خارجی این گویش ها ، در حال فراموش شدن هستند . به همین دلیل در تکلم گویش های محلی بین نسل ها تفاوت های عمیقی به وجود آمده است .
در استان اصفهان متداول ترین زبان ، همان زبان رسمی یعنی فارسی است . در طول تاریخ ، تحت تاثیر عوامل متعدد جغرافیایی ، فرهنگی و اقتصادی ، صورت های متفاوتی از گویش ها و لهجه ها به وجود آمده اند . اغلب این گویش ها و لهجه ها ریشه در زبان های باستانی دوران مادی و پارتی دارد .
زبان شناسان بر این باورند که بر مبنای جغرافیایی می توان لهجه های مرکزی فلات ایران را به چند گروه کلی تقسیم کرد :
الف ) لهجه های منطقه ی کاشان ؛ برای نمونه : ابیانه ای ، جوشقانی ، زفره ای ، کشه ای ؛
ب ) لهجه های پیرامون شهر اصفهان ؛ از جمله : سده ای ، گزی و اصفهانی ؛
پ ) لهجه های نائینی و انارکی با شباهت فراوان به لهجه های زرتشتیان یزد ؛
ت ) لهجه ی خوری در ناحیه ی خور و بیابانک
علاوه بر لهجه های فوق ، به زبان و گویش های دیگری نیز در استان ما ، گفت و گو می شود که سنخگویان آن محدودند ؛ برای مثال : زبان عبری ( یهودیان در محله ی جوباره اصفهان ) ، ارمنی و گرجی ( در شهر اصفهان ، فریدن و فریدون شهر ) ، عربی ( عشایر عرب جرقویه ) و گویش لری بختیاری و زبان ترکی قشقایی .


افسانه ها و مثل ها :


فرهنگ عامه سرشار از حکایت ها و قصه هاست که به صورت شعر یا نثری آهنگین از بزرگ ترها برای کودکان و نوجوانان نقل می شده است . محتوای آن ها ، انواع موضوعات اخلاقی ، اجتماعی و تربیتی همراه با ظنز و کنایه ایند .
در شهرها ، روستاها و خانواده های ما در گذشته ، بیان داستان از راه های مهم ارتباطی پدر بزرگ ها و مادر بزرگ ها با نوه ها بوده است که علاوه بر سرگرمی و ایجاد ارتباط ، آموزنده و جذاب هم بوده است . اغلب این افسانه ها و حکایت ها با ریشه های مشابه فقط با تفاوت های اندک در مناطق و نواحی مختلف استان نقل می شده است ؛ از جمله : افسانه ی ماه پیشونی ، قوزبالاقوز ، کلاغ و روباه ، خانه ی هفت در و نمکی ، کاوه آهنگر ، و ... .


ضرب المثل ها و کنایه ها :


ضرب المثل ها ، جلوه های ارزشمند فرهنگ مردم است که در درون خود رویدادهای تاریخی ، تجارب ، هنجارها و ارزش های جامعه را در بر می گیرد و از نسلی دیگر انتقال می یابد . این جملات به طور مختصر و کوتاه با آفریده ای از ظنز و کنایه ، مطالب آموزنده را به طور غیر مستقیم به مخاطبان خود انتقال می دهد . هر چند از نظر مختوایی اغلب ضرب المثل ها با هم شباهت دارند ولی در اغلب موارد بنابر موقعیت جغرافیایی و فرهنگی مردم واژگان و عناصر آن با یکدیگر متفاوت اند .
به تعدادی از این ضرب امثل ها با لهجه و گویش محلی اشاره می شود :
بز گر سر چشمه د او اخر ( گویش وزوانی از توابع میمه ) :
بز گر ( بیمار ) از سر چشمه آب می خورد ( کنایه از خود خواهی فرد ) .
لقمه قد دوند آرگی ( گویش بادرودی ) :
لقمه به اندازه ی دهانت بردار ( کنایه از این که حرص و طمع نداشته باش ) .
اوجی گه یکیا و منه گندش درکه ( گویش نائینی ) :
آب هم وقتی یکجا بماند ، گندش می افتد ( کنایه از ناپسند بودن و فعالیت نکردن ) .
دودش د چم خوش اشو ( گویش بادرودی ) :
دودش به چشم خودش می رود ( کنایه از ضرر کردن فرد ) .
لی لی به لالای کسی گذاشتن ( کنایه ی اصفهانی ) :
بیش از حد با کسی مدار کردن .
ترانه ها : ترانه ها در فرهنگ جایگاه ویژه ای دارند ؛ زیرا ترانه ها به عنوان گنجینه های ارزشمند و سندهای معتبری محسوب می شوند که احساسات و باورهای سیاسی ، اجتماعی ، مذهبی و عاطفی مردم را نسبت به مسائل مختلف فردی و اجتماعی بیان می کنند ؛ برای نمونه ، به ترانه ای که کودکان در � بازی عمو زنجیر باف � می خوانند ، اشاره می شود .
فردی در وسط دیگر بچه ها ، می خواند و بقیه ، هم صدا به او پاسخ می دهند .
عمو زنجیر باف ؟ بچه ها : بله !
زنجیر مرا بافتی ؟ بچه ها : بله !
پشت کوه انداختی ؟ بچه ها : بله !
بابا اومده ! بچه ها : چی چی آورده ؟ ....
این تصنیف نیز در گذشته در سال های قحطی و پس از آن در نجف آباد بر سر زبان ها بود که بیانگر اوضاع نامناسب اقتصادی و اجتماعی است .
دستبندی دونه دونه دادم به پنبه دونه
ای سال برنگردی تو که با ما همچین کردی با دیگرون چه کردی ؟

لالایی ها : لالایی ها ، بخشی از ادبیات شفاهی سرزمین ماست که در کنار افسانه ها و قصه ها در گذشته کاربرد بسیار داشته است . لالایی ، آوازی است که مادران برای خواباندن کودک شیر خواره می خواندند . لالایی نخستین ارتباط کلامی و رابطه ی هم سخنی مادر با ودک است که برای هر دو ، این موسیقی آهنگین ، موجب آرامش جسم و روح مادر و کودک می شود . در مناطق مختلف استان اصفهان ، لالایی و دو بیتی های محلی ، به طور خود جوش توسط زنان و مردان با ذوق در وزن های ساده سروده شده است .

وجود کودک تا آن جا برای مادر عزیز و با ارزش است که نه تنها با جان و دل از او مراقبت می کند بلکه از خدا و بزرگان دین هم یاری می خواهد :
لالالالایی گهواره تو را مولا نگه داره
لالالالا خدا یارت رسول الله نگهدارت
نگهدار سرو جانت جان مادر به قربانت
برخی لالایی ها بیان دردها و رنج ها و سفر پدر و گله از روزگار است ( بخشی از لالایی گلپایگان ) :
لالالالا گل نعنا بابات رفته به کوه تنها
از این صحرا به اون صحرا مرا بردند سوی صحرا
بخواب ای مونس روح و روانم بخواب ای بلبل شیرین زبانم ....


بازی های محلی :

هر کودک و نوجوانی ، نیازمند تفریح و بازی است . بازی ها باید بتوانند مهارت های لازم جسمانی ، روانی و اجتماعی را برای زندگی آینده ی فرد فراهم کنند . در گذشته ی نه چندان دور ، به جای بازی های جدید رایانه ای ( کامپیوتری ) امروز ( با ماهیتی خشن و منفعل ) ، بازی های متعددی وجود داشت که کودکان و نوجوانان طی این بازی ها ، ضمن تفریح ، توانایی هایی را نیز کسب می کردند ؛ از جمله : مهارت هم زیستی ، احترام به قوانین ، شادابی و تحرک ، احترام به جمع ، تقویت مهارت ارتباط برقرار کردن با دیگران و کسب مهارت ایفای نقش های آینده در زندگی در استان اصفهان نیز بازی های متعدد و تقریباً مشابهی در همه ی روستاها و شهرها اجرا می شده است . این بازی ها در عین انعطاف پذیری زیاد ، بعضی آرام و بعضی پرتحرک بودند که به اقتضای شرایط زمان و مکان حتی با همراهی بزرگ ترها ، به اجرا در می آمد ؛ از جمله : بازی یه قل دو قل ، تخم مرغ بازی ، الک دولک ، گرگم و گله می برم ، هفت سنگ ، طناب کشی و ...


بازی های دسته جمعی


نمایش های محلی :

نمایش های آئینی از زمان های گذشته در سرزمین ما مورد توجه بوده است . این نمایش ها می توان در دو گروه کلی بررسی کرد :


تعزیه و روضه خوانی :

از مهم ترین انواع ارتباطات سنتی و هنرهای نمایشی است که در آن ، ترکیبی از هنرها ، آداب و عناصر مختلف به کار گرفته می شود . تعزیه در لغت به معنای � سوگواری و یاد بود عزیزان در گذشته � است و در اصطلاح ، به نوعی نمایش مذهبی و آداب و رسوم خاص اطلاق می شود که متناسب با شرایط خاص تاریخی ، یادآور ظلم و جور حکام وقت ، یادآور ستمکاری ها به امام حسین (ع) و یاران او ، برگزار می شود . مضمون تعزیه ، رویارویی دو نیروی خوب و بد ، نور و ظلمت است . در تمام روستاها و شهرهای استان اصفهان ، تعزیه به مناسبت های مختلف انجام می گیرد . در همه جای استان اصفهان به ویژه دهه ی محرم ، این مراسم با شور و علاقه ی وافری اجرا می شود ؛ برای نمونه می توان از مراسم نخل گردانی و تعزیه روستای ابیانه ، و انواع دیگر نمایش ها شهر نباسر ، با درود ، خوانسار ، خمینی شهر و خوراسگان نام برد .


مراسم سوگواری حضرت امام حسین (ع)


روضه خوانی و شمایل گردانی نیز از پر رونق ترین اشکال نمایش های آیینی است که طی آن ، حوادث وقایع مذهبی به ویژه قیام امام حسین ( ع) و یارانش توسط روضه خوان ، روی منبر یا در صحن حرم ها ، امامزاده ها همراه با نوحه خوانی و سینه زنی اجرا می شود . شمایل گردانی نیز با گسترش رسانه های تصویری به ویژه تلویزیون ، به شدت از اهمیت آن کاسته شده است .
نقالی و پرده خوانی : از جذاب ترین و قدیمی ترین نمایش های سنتی است که سابقه ی آن به قبل از اسلام هم می رسد . نقالی را � نقل یک واقعه یا قصه به شعر یا به نثر با حرکات حالات و بیان مناسب در برابر جمع � تعریف کرده اند . نقالی در ایران را به سه نوع � نقالی پهلوانی و حماسی � ، � نقالی مذهبی � و � نقالی تفریحی � می توان تقسیم کرد . از مهم ترین آن ها ، نقالی پهلوانی و حماسی ، شاهنامه خوانی و قصه خوانی است که داستان های منظوم شاهنامه ی فردوسی با صدای رسا و گرم ، حالات و حرکات مختلف چهره و دست از داستان های رستم و اسفندیار ، رستم و سهراب ، برای تماشاگران نقل می شود .


پرده خوانی


نوع پوشش سنتی مردم استان اصفهان :


نوع و چگونگی پوشش هر جامعه ای از ویژگی های خاص فرهنگی آن جامعه محسوب می شود . اعتقادات ، باورها ، عوامل جغرافیایی ، تاریخ و اجتماعی بر نوع پوشش افراد جامعه تاثیر فراوان دارد .


لباس زنان و مردان اصفهانی ( 150 سال قبل )


از مهم ترین ویژگی های پوشش سنتی مردم ، می توان با توجه به رعایت پوشش بدن ، تولید محلی تن پوش ها ، سادگی ، زیبایی ، رنگارنگی رعایت پاکیزگی ، تناسب با ویژگی های آب و هوایی منطقه ، اشتغال تعداد زیادی از افراد به امر تهیه و تولید پوشش و تن پوش ها ، تنوع آن ها و ... اشاره کرد . در استان ما ، پوشش و لباس از اهمیت زیادی برخوردار است ولی با گذشت زمان ، پوشش سنتی کم تر به کار می رود
لباس سنتی مردم ابیانه : این نوع لباس بیانگر ویژگی های جغرافیایی ، باورها ، اعتقادات و ویژگی های فرهنگی مردم این قسمت از استان است که ریشه در اعماق تاریخ ایرانیان دارد و نشانگر سنت های زیبای ایران باستان است .


لباس سنتی مردم ابیانه


چادر سفیدهای ورزنه : پوشیدن چادر سفید ، مشخصه ی منحصر به فرد شهر ورزنه است . گفته می شود که پوشیدن چادر و لباس سفید در این منطقه ، دلایل تاریخی و جغرافیایی دارد : اغلب زنان و دختران این شهر به شیوه ی نیاکان خود ، چادر سفید بر تن می کنند . شرایط آب و هوایی منطقه و شغل کرباس بافی و کشت و کار پنبه و در دسترس نبودن پارچه های شهری در گذشته ، از عوامل موثر وجود این سنت است .


پوشش زنان ( ورزنه )


نگاهی اجمالی به برخی مراسم خاص در استان اصفهان :


در همه ی جوامع از نشانه های حیات و بالندگی آن ، وجود مراسمی است که ریشه در باورها و اعتقادات دارد . در جامعه ، شهر و روستاهای ما نیز در عین مراسم مشابه با سایر مناطق به دلایل اعتقادی ، تاریخی ، جغرافیایی و اقتصادی مراسم خاصی وجود دارد که لازم است علاوه بر آشنایی با این سنت ها و آگاهی از هدف انجام آن ، در برگزاری آن ها نیز مشارکت داشته باشیم و در بزرگداشت آن ها کوشا باشیم . در این قسمت به برخی از مراسم مذهبی ـ ملی در سطح استان اشاره می شود .
الف ) مراسم نخل بندان ( نخل گردانی ) : مردم در تمام استان اصفهان برای مراسم مذهبی به ویژه � عاشورا � اهمیت ویژه ای قائل اند و از اول محرم ، یکپارچه سیاهپوش می شوند . مراسم عزاداری به صورت هیئت های زنجیر زنی ، سینه زنی و روضه خوانی برپا می شود و در روز � عاشورا � به اوج خود می رسد .
نخل همراه با دسته های زنجیرزن ، در شهر و روستا و در مکان های متبرک و امامزاده ها به گردش در می آید ؛ برای مثال در � خور و توابع آن � در روز ششم محرم ، دو علم زینت داده می شود که با پارچه های رنگی و دستمال ابریشمی سیاه یزدی آراسته می شود و روزهای بعد نیز در مواردی ، پوشش علم ها را تغییر می دهند .


مراسم نخل گردانی


ب ) مراسم چاووشی : در گذشته ، عزیمت یا بازگشت افراد عتبات عالیات ، مشهد و سفر حج ، مراسم چاووشی برگزار می شد . چاووشا کسانی بودند که با آداب خاصی با قرائت اشعار و ادعیه مردم و زائران را از برنامه ی سفر مطلع می کردند و عموم مردم نیز با تکرار کلمه یا جملاتی ، او را همراهی می کردند . از مهم ترین پیامدهای این رفتار اجتماعی اطلاع رسانی ، تقویت حس جمعی ، انجام گروهی و همدلی است ؛ برای نمونه می توان به نمونه ی چاووشی مردم � با درود � اشاره کرد که این اشعار از زمان قاجار به بعد رایج شده است .
خرم دلی که منبع آنهار کوثر است کوثر کجا ز دیده پر اشک بهتر است
رفتم به کربلا به سر قبر هر شهید نام علی اکبر از آن دل رباتر است
پ ) مراسم دعای باران : مردم استان اصفهان از گذشته های دور ، ب دلیل وضعیت آب و هوایی و کافی نبودن بارندگی با مشگل کم آبی رو به رو بوده اند ؛ از این رو ، در سال های کم بارش ، جهت نزول باران ، مردم طی مراسمی خاص در مساجد و امامزاده ها ، به دعا ، ختم قرآن ، پخش آش ، انجام نذر و قربانی ، از خداوند کریم درخواست � باران � می کنند . این مراسم با آداب خاص انجام می شد .
ت ) مراسم ماه مبارک رمضان : ماه مبارک رمصان با آداب و احترام خاصی نزد مردم انجام می گیرد که در برگیرنده ی رسم های متعددی است ؛ از جمله ، رویت ماه نو ، پیشوازماه روزه رفتن ، ختم قرآن ، مراسم توسل به ائمه ی اطهار ، شب قدر و افطاری دادن . قبل از کاربرد ردیو وتلویزیون ، � سحر خیزی � از اهمیت خاص برخوردار بود ؛ از این رو ، یک ساعت قبل از بیدار شدن در سحر ، صدای آوای طبلی شنیده می شد و افرادی که قصد تهیه ی غذا برای سحر داشتند ، بیدا می شدند .
ث ) مراسم از عید نوروز تا سیزده نوروز : با پایان فصل سرما و آغاز بهار ، مردم ما در تمام نقاط ، جشن می گیرند . قبل از تحویل سال جدید ، مراسم به اشکال و آداب انجام می گیرد ؛ از جمله : چهارشنبه سوری ، قاشق زنی ، خانه تکانی ، سبزه سبز کردن هنگام تحویل سال ، اکثر مردم به زیارت امامزادگان و اهل قبور می روند و مشغول خواندن دعا می شوند و بعد همراه اعضای خانواده و بزرگ ترها در کنار سفره ی هفت سین که خود آداب خاصی دارد ، می نشینند . بعد از آن مردم جهت انجام دید و بازدید به خانه ی روحانی ، سید محله یا روستا و بزرگ ترهای فامیل می روند ، در این ایام ، مردم با شیرینی و آجیل از هم پذیرایی کرده ، به یکدیگر هدیه می دهند و سال خوبی را برای هم آرزو می کنند .


سفره ی هفت سین


روز سیزده ی فروردین نیز مردم غلات سبز شده را از خانه بیرون می برند . این روز ، روز بزرگداشت و احترام به طبیعت است و تا پایان روز ، افراد خانواده و فامیل در کنار هم در دشت و سبزه زار ساعاتی را می گذرانند .
ج ) مراسم گلاب گیری : گلاب گیری در قمصر ، برزک ، نیاسر ، جوشقان و کاشان از قدمتی دیرینه برخوردار است که این ، خود از رواج کاشت گل محمدی در این منطقه خبر می دهد و نسل به نسل از گذشتگان به فرزندان انتقال یافته است .


گلاب گیری ( قمصر کاشان )


در اول ماه شعبان ، هر سال داخل کعبه با گلاب ناب قمصر کاشان شسته می شود .
چ ) مراسم قالی شویی � مشهد اردهال � : اردهال به علت شهادت حضرت سلطان علی ، فرزند امام محمد باقر (ع) ، در این محل به � مشهد اردهال � معرو شده است ؛ به سبب حرمت تخته ای قالی که پیکر امامزاده علی را ابتدا روی آن قرار دادند و بعد به جای پیکر او غسل دادند ، اصطلاح � مشهد قالی شویان � نیز مشهور است . در سیزدهم پاییز هر سال ، نمایشی آیینی قالی شویان که بیانگر اعتقاد خالصانه مردم منطقه با خاندان اهل بیت است ، با شور و هیجان وصف ناشدنی انجام می گیرد .


مراسم قالی شویی ـ مشهد اردهال


یکی از جاذبه های گردشگری فرهنگی در هر محل ، مراسم آیینی است که هر ساله می تواند افراد زیادی را به سوی خود جلب کند .


نقش فرهنگ یاریگری در زندگی مردم استان اصفهان :


همکاری و هم یاری از ویژگی های مهم جوامع سنتی است . جامعه ی سنتی ما در گذشته و حال برای مقابله با دشواری های زندگی اجتماعی و به دلایل فقر اقتصادی ، نبود امنیت ، شرایط جغرافیایی سخت و تاکید اسلام بر تعاون و یاری رساندن موجب شده است که مردم ما در شهرها ، روستاها و ایل و طوایف ، در زمان های طولانی هر چه بیش تر به هم وابسته شوند . فرهنگ تعاون و یاریگری در همه ی ابعاد زندگی مردم استان ما نیز قابل توجه است . در این قسمت ، به چند نمونه از فعالیت اقتصادی ( تولیدی ) مبتنی بر � یاریگری � اشاره می شود :
لایروبی و جشن های پایان لایروبی قنات ، مراسم آب خواهی ( قربانی و نثار هدایا برای قنات و چشمه ) ، مراسم طلب باران ، جوی کنی و جوی روبی و برداشت محصول ، از جمله ی این فعالیت های گروهی است .
همکاری و تعاون در بین مردم : تعاون و همکاری در همه ی ابعاد زندگی اجتماعی ما مشهود است به ویژه در زندگی ایلی ، شهری و روستایی در آماده کردن زمین و آب ( لایروبی ، جوی روبی ، ساختن قنات ، ساختن بند و سد ، بیل زنی ) ، در کاشت ( نشاکاری ، نهال کاری و .. ) در برداشت ( پنبه چینی ، غوره چینی ، میوه چینی و ... ) و اجرای مراسم خاص ( پختن آش نذری ، پختن نان ، مراسم دعای باران ، برگزاری مراسم جشن ها چون نیمه شعبان ، عیدسعید فطر ، مراسم ازدواج ، آیینهای سوگواری از جمله دهه ی عاشورا ، سوگواری عزیزی از دست رفته و .. ) .
هر چند با مکانیزه شدن کشاورزی و صنعتی تر شدن جامعه ، این مراسم کمرنگ شده است ولی هم یاری و تعاون هم چنان در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی ما از اهمیت خاصی برخوردار است .


لایروبی جوی های آب ( همکاری اهالی با یکدیگر ـ سمیرم )


خانواده در استان :


خانواده یک واحد اجتماعی است که از طریق ازدواج یا فرزند پذیری شکل می گیرد . خانواده محل اصلی حفظ و انتقال ارزش ها ، هنجارها و سنت های اجتماعی است . پیوند بین دو خانواده ، از طریق ازدواج معمولاً همراه با آداب و رسوم و ایین های خاصی است .


خانواده


جلوه هایی از فرهنگ استان :


فرهنگ استان اصفهان هر چند بخشی از فرهنگ جامعه ی ایرانی است ولی دارای ویژگی های خاص خود نیز است . فرهنگ غنی اصفهان از گذشته تاکنون ، آثار هنری قابل توجهی را در زمینه های متعدد به خود اختصاص داده است ؛ از جمله : سبک معماری ، موسیقی و ساخت آلات موسیقی ( اتاق موسیقی در عمارت عالی قاپو ) ، بافت فرش دستباف و گلیم ( نائین ، نجف آباد ) و پارچه های نخی ( خور وورزنه ) ، تهیه ی انواع سفال و کاشی ( شهرضا) و سایر صنایع دستی و سوغات منحصر به فرد .
روستاها و شهرهای استان اصفهان ، همه بیانگر جلوه های بیرونی فرهنگ استان اند .

شهرستان گرگان...